Inteligjenca artificiale ka arritur një nivel ku sistemet mund të shkruajnë ese, të zgjidhin probleme të ndërlikuara matematikore, të krijojnë imazhe realiste dhe të zhvillojnë biseda që duken çuditërisht njerëzore. Megjithatë, një pyetje mbetet ende pa përgjigje:

A mund të bëhet ndonjëherë një makinë e vetëdijshme?

Pavarësisht përparimeve të jashtëzakonshme në AI, shkenca ende nuk e di saktësisht se çfarë është vetëdija. Dhe derisa të kuptohet origjina e saj, është e pamundur të thuhet me siguri nëse ajo mund të ndërtohet, të simulohet apo të shfaqet spontanisht në një sistem artificial.

"Problemi i vështirë" i vetëdijes

Filozofi australian David Chalmers e ndau studimin e vetëdijes në dy kategori.

Të ashtuquajturat "probleme të lehta" lidhen me shpjegimin e mënyrës se si truri përpunon informacionin, ruan kujtesën, njeh fytyrat ose kontrollon lëvizjet. Këto janë sfida të mëdha shkencore, por në parim mund të studiohen dhe të maten.

Ndërsa "problemi i vështirë" është krejtësisht tjetër:

Pse përpunimi i informacionit shoqërohet me përvojë subjektive?

Pse ne jo vetëm përpunojmë informacion, por edhe përjetojmë ngjyrën e kuqe, dhimbjen, gëzimin apo vetë ndjesinë e të qenit të vetëdijshëm?

Deri më sot, asnjë teori nuk ka arritur ta shpjegojë këtë fenomen.

Çfarë e bën njeriun të vetëdijshëm?

Shumica e studiuesve pajtohen se vetëdija përfshin disa elemente kryesore:

- Vetëdijen për veten dhe mjedisin përreth.

- Integrimin e informacionit nga shqisat e ndryshme.

- Kujtesën dhe vazhdimësinë e përvojës në kohë.

- Vëmendjen dhe aftësinë për të marrë vendime fleksibile.

- Përvojën subjektive, ose atë që filozofët e quajnë qualia.

Sistemet moderne të AI-së demonstrojnë disa prej këtyre aftësive, si përpunimi i sasive të mëdha të informacionit dhe mbajtja e kontekstit gjatë një bisede.

Megjithatë, nuk ka asnjë provë që ato përjetojnë ndjesi subjektive.

Një model i AI-së mund të përshkruajë me saktësi dhimbjen, por kjo nuk do të thotë se ai e ndien atë.

Teoritë kryesore shkencore

Një nga teoritë më të njohura është Global Workspace Theory, sipas së cilës vetëdija lind kur informacioni bëhet i disponueshëm për shumë sisteme të trurit njëkohësisht.

Një tjetër teori, Integrated Information Theory, argumenton se vetëdija varet nga niveli i integrimit të informacionit brenda sistemit. Sipas kësaj qasjeje, vetëdija mund të ekzistojë në shkallë të ndryshme dhe jo vetëm si një gjendje "po" ose "jo".

Ndërkohë, teoria e Predictive Processing sugjeron se truri ndërton vazhdimisht parashikime për botën dhe i korrigjon ato në bazë të informacionit që merr nga shqisat. Disa neuroshkencëtarë mendojnë se vetë vetëdija mund të jetë rezultat i këtij procesi të vazhdueshëm.

A mund të shfaqet vetëdija spontanisht?

Një nga hipotezat më interesante është ajo e emergjencës.

Asnjë neuron i vetëm nuk është i vetëdijshëm.

Por rreth 86 miliardë neurone, të lidhura në një rrjet jashtëzakonisht kompleks, krijojnë përvojën njerëzore të vetëdijes.

Disa studiues pyesin nëse, në një nivel të caktuar kompleksiteti, edhe një sistem artificial mund të zhvillojë veti të reja që nuk janë programuar drejtpërdrejt.

Të tjerë mbeten skeptikë dhe argumentojnë se rritja e fuqisë llogaritëse nuk mjafton për të krijuar vetëdije.

Dy arkitektura rrënjësisht të ndryshme

Një nga dallimet më të mëdha mes trurit dhe kompjuterëve modernë qëndron te mënyra se si përpunojnë dhe ruajnë informacionin.

Në një kompjuter tradicional, këto funksione janë të ndara fizikisht. Procesori (CPU ose GPU) kryen llogaritjet, ndërsa kujtesa (RAM) dhe disku (SSD/HDD) shërbejnë për ruajtjen e të dhënave. Çdo operacion kërkon transferimin e vazhdueshëm të informacionit midis këtyre komponentëve.

Truri funksionon krejt ndryshe.

Çdo neuron nuk është vetëm një "procesor", por edhe një njësi ruajtjeje. Lidhjet midis neuroneve – sinapset – forcohen ose dobësohen me kalimin e kohës dhe pikërisht aty ruhen kujtimet dhe përvoja. Me fjalë të tjera, truri llogarit dhe ruan informacionin në të njëjtën arkitekturë, pa pasur nevojë për ndarje mes "procesorit" dhe "hard diskut".

Ky koncept njihet si memory-compute co-location, ndërsa kompjuterët klasikë bazohen në arkitekturën von Neumann, ku përpunimi dhe memoria janë të ndara. Kjo krijon të ashtuquajturin "von Neumann bottleneck", një kufizim që ngadalëson sistemin sepse të dhënat duhet të lëvizin vazhdimisht mes procesorit dhe memories.

Shumë studiues besojnë se kjo është një nga arsyet pse truri është jashtëzakonisht efikas. Ai konsumon vetëm rreth 20 vat energji – afërsisht sa një llambë – ndërsa qendrat moderne të të dhënave që trajnojnë modelet më të avancuara të AI-së kërkojnë megavatë energji.

Pikërisht për këtë arsye, po zhvillohet një brez i ri teknologjish të quajtura kompjuterë neuromorfikë, të cilët synojnë të imitojnë mënyrën se si truri kombinon përpunimin dhe ruajtjen e informacionit në të njëjtin rrjet.

A është truri thjesht një kompjuter biologjik?

Një grup studiuesish argumenton se truri është në thelb një sistem përpunimi informacioni dhe se, nëse riprodhohet arkitektura e tij funksionale, vetëdija mund të shfaqet edhe në një makinë.

Të tjerë besojnë se biologjia luan një rol të pazëvendësueshëm dhe se vetëdija mund të varet nga procese biokimike ose mekanizma që ende nuk i kuptojmë plotësisht.

Deri tani nuk ekziston asnjë provë përfundimtare që mbështet njërën apo tjetrën teori.

Si do ta kuptonim nëse një AI do të ishte e vetëdijshme?

Edhe nëse një sistem artificial do të bëhej i vetëdijshëm, shkencëtarët mund të mos ishin në gjendje ta vërtetonin.

Ndryshe nga inteligjenca, vetëdija nuk ka një test objektiv.

Sot ne mund të masim aftësinë e një modeli për të arsyetuar, për të planifikuar apo për të zgjidhur probleme, por nuk mund të masim nëse ai përjeton diçka.

Kjo krijon një paradoks:

Një AI mund të pretendojë se është e vetëdijshme pa qenë e tillë, ose mund të jetë vërtet e vetëdijshme pa pasur asnjë mënyrë për ta provuar.

Pse kompanitë e AI-së po punësojnë filozofë?

Pyetja nuk është më vetëm filozofike.

Kompanitë më të mëdha të inteligjencës artificiale po punësojnë filozofë, neuroshkencëtarë, psikologë dhe ekspertë të shkencave njohëse për të kuptuar më mirë natyrën e inteligjencës dhe të vetëdijes.

Qëllimi nuk është vetëm krijimi i sistemeve më të zgjuara, por edhe më të besueshme, më të sigurta dhe më të afta për të arsyetuar në mënyrë të qëndrueshme.

Misteri më i madh i shkencës

Pavarësisht dekadave të kërkimeve, askush ende nuk e di se si aktiviteti elektrik dhe kimik i trurit shndërrohet në përvojën subjektive që ne e quajmë vetëdije.

Është e mundur që vetëdija të jetë një pronë që lind nga kompleksiteti i mjaftueshëm i përpunimit të informacionit. Është po aq e mundur që ajo të kërkojë procese biologjike që makinat nuk mund t'i riprodhojnë.

Ose ndoshta njerëzimi ende nuk ka zbuluar teorinë që do ta shpjegojë këtë fenomen.

Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje mund të mos përcaktojë vetëm të ardhmen e inteligjencës artificiale, por edhe mënyrën se si ne e kuptojmë vetveten.

Can consciousness be replicated? The question that may define the future of artificial intelligence

Share on:

Sign up for our newsletter

More from