Op-Ed

Ideja për krijimin e një xhandarmërie apo force të ndërmjetme ushtarako-policore, në Kosovë ngre një debat të ndjeshëm juridik dhe kushtetues në arkitekturën e sigurisë së shtetit. Kosova tashmë posedon Forcën e Sigurisë së Kosovës dhe Policinë e Kosovës. 
A mund shteti të krijojë ligjërisht edhe një strukturë të tretë të armatosur, e vendosur mes ushtrisë dhe policisë. Në qendër të debatit qëndron një pyetje themelore kushtetuese: a lejon rendi kushtetues i Kosovës krijimin e një force shtesë të armatosur?
Kushtetuta e Kosovës tashmë përcakton qartë institucionet kryesore të sigurisë. Neni 126 e definon FSK-në si forcë kombëtare të sigurisë së Republikës së Kosovës, nën kontroll civil demokratik dhe me Presidentin si komandant suprem. Ndërkohë, Neni 128 e përcakton Policinë e Kosovës si institucion përgjegjës për rendin publik dhe sigurinë e brendshme.
Debati bëhet edhe më kompleks kur analizohet natyra e kompetencave që mund të kishte një xhandarmëri. Nëse një forcë e tillë do të kishte kompetenca të gjera policore si arrestime, hetime kriminale, kontroll të trazirave apo operacione të sigurisë së brendshme kompetenca të cilat tashmë i përkasin kushtetutshmërisht Policisë së Kosovës. Në anën tjetër, nëse do të strukturohej si forcë e armatosur me karakter ushtarak jashtë FSK-së, do të ngriheshin pyetje për mbivendosje me kompetencat e mbrojtjes kombëtare që tashmë i janë deleguar FSK-së.
Kushtetuta nuk e ndalon shprehimisht krijimin e formacioneve të specializuara të sigurisë. Shumë shtete demokratike posedojnë xhandarmëri funksionale që operojnë ligjërisht nën mbikëqyrje parlamentare. Shembuj të tillë përfshijnë xhandarmërinë franceze apo karabinierët italianë, të cilët kombinojnë organizimin ushtarak me kompetenca të caktuara të sigurisë së brendshme.
Forca e re do të mund të mbështetej edhe në evolucionin ligjor dhe transformimin gradual të Forcës së Sigurisë së Kosovës, kompetencat e së cilës janë zgjeruar ndër vite përtej mandatit fillestar të reagimit civil dhe menaxhimit të emergjencave.
Megjithatë, cenueshmëria kushtetuese do të varej kryesisht nga mënyra se si do të ndërtohej juridikisht kjo forcë.
Një njësi e integruar brenda Policisë së Kosovës si forcë speciale intervenuese do të kishte më pak gjasa të përballej me sfida kushtetuese, pasi do të mbetej brenda një institucioni tashmë të njohur nga Kushtetuta. Po ashtu, një komandë e policisë ushtarake apo mbrojtjes brenda FSK-së do të ishte më e lehtë të krijohej juridikisht si pjesë e arkitekturës ekzistuese të mbrojtjes.
Në anën tjetër, krijimi i një force tërësisht të pavarur do të mund të shkaktonte sfidë kushtetuese. Çdo strukturë autonome e armatosur jashtë kornizës ekzistuese ligjore dhe institucionale do të mund të interpretohej si cenim i parimeve kushtetuese të ligjshmërisë, hierarkisë institucionale dhe balancës së pushteteve në sektorin e sigurisë.
Përtej aspektit të brendshëm juridik, çështja do të kishte edhe dimension të rëndësishëm ndërkombëtar. NATO dhe KFOR vazhdojnë të mbajnë praninë kryesore ushtarake në Kosovë në kuadër të rendit të pasluftës të ndërtuar mbi Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Çdo lëvizje që do të perceptohej si militarizim i shpejtë apo krijim i formacioneve të reja të armatosura do të mund të shkaktonte shqetësime politike ndërkombëtare, sidomos në kontekstin e tensioneve në veri të Kosovës.
Në praktikë, nëse Kosova do të zhvillonte diçka të ngjashme me një xhandarmëri, ajo do duhej të ndërtohej gradualisht përmes zgjerimit të strukturave ekzistuese dhe jo përmes krijimit të një force tërësisht të re. Juridikisht dhe politikisht, integrimi brenda institucioneve ekzistuese kushtetuese do të ishte shumë më i mbrojtshëm sesa krijimi i një organizate të armatosur jashtë arkitekturës aktuale të sigurisë.
Një forcë të tillë me kompetenca të gjera të sigurisë dhe karakter të ndërmjetëm ushtarako-policor, mund të krijohej edhe ndryshime kushtetuese. Një proces i tillë do të ishte politikisht dhe juridikisht kompleks, pasi amendamentet kushtetuese në Kosovë kërkojnë jo vetëm shumicë të kualifikuar parlamentare, por edhe mbështetjen e deputetëve të komuniteteve joshumicë, gjë që shpesh e bën të vështirë arritjen e konsensusit për çështje të ndjeshme të sigurisë.
Për këtë arsye, pyetja juridike nuk është thjesht nëse Kosova mund të krijojë një xhandarmëri, por si ndërtohet një forcë në përputhje me rendin kushtetues dhe arkitekturën ekzistuese të sigurisë së shtetit.