Ekonomi

Inteligjenca artificiale (IA) po zhvillohet me një shpejtësi të jashtëzakonshme dhe ka potencialin të transformojë ekonomitë, tregun e punës dhe shërbimet publike në mbarë botën. Megjithatë, pa investime të qëllimshme në infrastrukturë dhe aftësi digjitale, përfitimet e IA-së rrezikojnë të mbeten të përqendruara vetëm në vendet e pasura, paralajmëron Banka Botërore në raportin e saj më të fundit Digital Progress and Trends Report 2025.
Raporti vë në dukje se shumica dërrmuese e inovacionit, kapitalit dhe kapaciteteve teknologjike në fushën e IA-së është e përqendruar në vendet me të ardhura të larta, ndërsa vendet me të ardhura të ulëta dhe të mesme përballen me mungesë infrastrukture, aftësish dhe qasjeje në teknologji.
“IA nuk sjell zhvillim automatikisht,” thekson raporti. “Ndikimi i saj varet nga ndërtimi i themeleve digjitale që mundësojnë adoptimin dhe përshtatjen e saj.”
Sipas Bankës Botërore, vendet me të ardhura të larta zotërojnë rreth 90 për qind të modeleve kryesore të IA-së, start-upeve dhe investimeve me kapital sipërmarrës, ndonëse përfaqësojnë vetëm një pjesë të popullsisë globale. Në të kundërt, shumë vende në zhvillim kanë ende qasje të kufizuar në internet të shpejtë, energji të besueshme dhe shërbime cloud.
Edhe pse mjetet e inteligjencës artificiale gjeneruese, si ChatGPT, janë përhapur me shpejtësi globale, përdorimi mbetet shumë i pabarabartë. Në vendet e pasura, rreth një e katërta e përdoruesve të internetit kanë përdorur këto mjete, ndërsa në vendet me të ardhura të ulëta përqindja mbetet nën 1 për qind.
Raporti identifikon një trend premtues: rritjen e asaj që Banka Botërore e quan “IA e vogël” aplikacione të thjeshta, të përballueshme dhe të dizajnuara për pajisje të zakonshme si telefonat inteligjentë.
Këto zgjidhje tashmë po përdoren në sektorë kyç si arsimi, shëndetësia dhe bujqësia. Mësues, infermierë dhe fermerë në vende si India, Nigeria, Egjipti dhe Filipinet po përdorin IA-në si një “bashkëpunëtor” që rrit efikasitetin e punës, pa zëvendësuar rolin njerëzor.
Banka Botërore thekson se për të përfituar realisht nga inteligjenca artificiale, qeveritë duhet të investojnë në katër shtylla themelore, të njohura si “4C-të”:• Lidhshmëria (Connectivity) – internet i përballueshëm, energji e qëndrueshme dhe pajisje digjitale• Kapaciteti kompjuterik (Compute) – serverë, qendra të të dhënave dhe shërbime cloud• Konteksti (Context) – të dhëna dhe përmbajtje lokale, në gjuhët dhe realitetet kombëtare• Aftësitë (Competency) – njohuri digjitale dhe aftësi për përdorimin e IA-së
Pa këto themele, paralajmëron raporti, adoptimi i IA-së do të mbetet i kufizuar dhe i pabarabartë.
Ndikimi në tregun e punës
Raporti vëren se kërkesa për aftësi të lidhura me IA-në po rritet më shpejt në vendet me të ardhura të mesme sesa në vendet e pasura. Megjithatë, mungesa e programeve cilësore të trajnimit dhe emigrimi i talenteve po kufizojnë potencialin afatgjatë.
Në të njëjtën kohë, inteligjenca artificiale mund të automatizojë detyra rutinë dhe të ushtrojë presion mbi pagat, veçanërisht në profesionet e shërbimeve dhe administratës, duke rritur rrezikun e polarizimit të tregut të punës.
Banka Botërore u bën thirrje qeverive që të veprojnë shpejt dhe në mënyrë strategjike, duke përshtatur investimet në IA sipas nivelit të gatishmërisë së secilit vend. Prioritet duhet të kenë zgjerimi i internetit, sigurimi i kapaciteteve kompjuterike, reforma në arsim dhe politika për përdorim të përgjegjshëm të inteligjencës artificiale.
“IA përfaqëson një moment vendimtar për zhvillimin global,” thuhet në raport. “Me politikat e duhura, ajo mund të krijojë rritje gjithëpërfshirëse. Pa to, rrezikon të bëhet burim i ri pabarazie.”

Bitcoin, kriptovaluta më e madhe dhe simboli i tregut të kriptomonedhave, ka hyrë në një periudhë rënie, duke humbur një pjesë të konsiderueshme të vlerës së tij brenda një kohe të shkurtër. Gjatë javës së fundit, çmimi i tij ka rënë me rreth 9 %, ndërsa nga kulmi historik prej mbi 126,000 dollarësh të arritur në fillim të tetorit 2025, aktualisht ka rënë me më shumë se 25 %, duke u stabilizuar rreth vlerës prej 95,000 dollarësh.
Ky zhvillim i papritur dhe i shpejtë ka shkaktuar panik tek shumë investitorë, veçanërisht tek ata afatshkurtër dhe spekulatorë. Rënia e çmimit është nxitur nga një kombinim faktorësh ekonomikë, teknikë dhe psikologjikë.
Nga ana teknike, rënia nën mesataren lëvizëse 50-ditore dhe zona të tjera kyçe të mbështetjes ka ndezur sinjalet e kuqe për tregtarët algoritmik dhe ata institucionalë. Rëniet e shpejta nën këto nivele shpesh shkaktojnë shitje të automatizuara që përshpejtojnë uljen e çmimit.
Problemet e likuiditetit kanë bërë situatën edhe më të rëndë. Daljet nga fondet ETF të Bitcoin-it të cilat më herët këtë vit ishin faktorët kryesorë të ngritjes së çmimit kanë sjellë një mungesë blerësish. Në një treg me likuiditet të ulët, edhe një volum i kufizuar shitjesh mund të ketë ndikim të madh në çmim.
Nga ana tjetër, disa analistë argumentojnë se kjo rënie është pjesë e një korrigjimi të natyrshëm brenda një trendi më të gjerë rritës. Ata theksojnë se Bitcoin ka pasur rënie edhe më të mëdha në të kaluarën dhe është rikthyer fuqishëm sapo kushtet makroekonomike janë përmirësuar.
Bitcoin gjendet në një moment kritik. Me rënie prej 25 % nga kulmi dhe ndjeshmëri të shtuar ndaj tregjeve tradicionale, investitorët do të duhet të vlerësojnë me kujdes gjendjen makroekonomike dhe sinjalet teknike përpara se të marrin vendime të reja.

Gjiganti bankar amerikan JPMorgan Chase & Co. po përgatitet të lejojë klientët institucionalë të përdorin Bitcoin dhe Ethereum si kolateral për hua, në një hap historik drejt integrimit të aseteve dixhitale në sistemin financiar tradicional, sipas një raporti të Bloomberg.
Sipas burimeve të Bloomberg, programi pritet të nisë deri në fund të vitit 2025 dhe do t’u mundësojë klientëve të sigurojnë kredi ose linja krediti duke vendosur peng kriptovalutat e tyre, pa qenë nevoja t’i shesin ato. JPMorgan do të përdorë kujdestarë të palëve të treta (third-party custodians) për ruajtjen e aseteve, duke shmangur mbajtjen direkte të kriptomonedhave në bilancin e vet.
Ky zhvillim pason vendimin e mëparshëm të bankës për të pranuar ETF-të e lidhura me kripto, si iShares Bitcoin Trust, si kolateral për disa lloje huash. Ky hap shihet si një nga integrimet më të rëndësishme të aseteve dixhitale në sektorin bankar amerikan.
Sipas Bloomberg, programi fillimisht do të jetë i disponueshëm vetëm për klientët institucionalë dhe të menaxhimit të pasurisë, ndërsa pjesëmarrja e klientëve individualë (retail) pritet të shtyhet për më vonë. Detajet operative si raporti hua/vlerë (LTV), normat e interesit dhe mekanizmat e rrezikut ende nuk janë bërë publike.
JPMorgan ka qenë ndër institucionet e para tradicionale që kanë zhvilluar një strategji të qëndrueshme ndaj teknologjisë blockchain. Banka ka krijuar JPM Coin, një monedhë dixhitale të bazuar në blockchain privat, që përdoret për transferta ndërbankare të menjëhershme mes klientëve institucionalë.
Përveç kësaj, ajo ka zhvilluar platformën Kinexys by JPMorgan, e cila ofron zgjidhje për pagesa të tokenizuara, clearing dhe settlement në kohë reale, si dhe eksperimente me depozita dixhitale të centralizuara (CBDC) në bashkëpunim me banka qendrore.
Ky hap i JPMorgan sinjalizon një ndryshim të rëndësishëm në mënyrën se si institucionet tradicionale financiare e perceptojnë teknologjinë blockchain dhe asetet dixhitale. Ekspertët thonë se lëvizja mund të shërbejë si precedent për banka të tjera të mëdha, veçanërisht ndërsa rregulloret mbi përdorimin e kriptomonedhave si kolateral po bëhen më të qarta në SHBA dhe Evropë.