Arkivi
Të gjitha shkrimet e publikuara në Impakti.
A mund të riprodhohet vetëdija? Pyetja që mund të përcaktojë të ardhmen e inteligjencës artificiale
Inteligjenca artificiale ka arritur një nivel ku sistemet mund të shkruajnë ese, të zgjidhin probleme të ndërlikuara matematikore, të krijojnë imazhe realiste dhe të zhvillojnë biseda që duken çuditërisht njerëzore. Megjithatë, një pyetje mbetet ende pa përgjigje:
A mund të bëhet ndonjëherë një makinë e vetëdijshme?
Pavarësisht përparimeve të jashtëzakonshme në AI, shkenca ende nuk e di saktësisht se çfarë është vetëdija. Dhe derisa të kuptohet origjina e saj, është e pamundur të thuhet me siguri nëse ajo mund të ndërtohet, të simulohet apo të shfaqet spontanisht në një sistem artificial.
"Problemi i vështirë" i vetëdijes
Filozofi australian David Chalmers e ndau studimin e vetëdijes në dy kategori.
Të ashtuquajturat "probleme të lehta" lidhen me shpjegimin e mënyrës se si truri përpunon informacionin, ruan kujtesën, njeh fytyrat ose kontrollon lëvizjet. Këto janë sfida të mëdha shkencore, por në parim mund të studiohen dhe të maten.
Ndërsa "problemi i vështirë" është krejtësisht tjetër:
Pse përpunimi i informacionit shoqërohet me përvojë subjektive?
Pse ne jo vetëm përpunojmë informacion, por edhe përjetojmë ngjyrën e kuqe, dhimbjen, gëzimin apo vetë ndjesinë e të qenit të vetëdijshëm?
Deri më sot, asnjë teori nuk ka arritur ta shpjegojë këtë fenomen.
Çfarë e bën njeriun të vetëdijshëm?
Shumica e studiuesve pajtohen se vetëdija përfshin disa elemente kryesore:
- Vetëdijen për veten dhe mjedisin përreth.- Integrimin e informacionit nga shqisat e ndryshme.- Kujtesën dhe vazhdimësinë e përvojës në kohë.- Vëmendjen dhe aftësinë për të marrë vendime fleksibile.- Përvojën subjektive, ose atë që filozofët e quajnë qualia.
Sistemet moderne të AI-së demonstrojnë disa prej këtyre aftësive, si përpunimi i sasive të mëdha të informacionit dhe mbajtja e kontekstit gjatë një bisede.
Megjithatë, nuk ka asnjë provë që ato përjetojnë ndjesi subjektive.
Një model i AI-së mund të përshkruajë me saktësi dhimbjen, por kjo nuk do të thotë se ai e ndien atë.
Teoritë kryesore shkencore
Një nga teoritë më të njohura është Global Workspace Theory, sipas së cilës vetëdija lind kur informacioni bëhet i disponueshëm për shumë sisteme të trurit njëkohësisht.
Një tjetër teori, Integrated Information Theory, argumenton se vetëdija varet nga niveli i integrimit të informacionit brenda sistemit. Sipas kësaj qasjeje, vetëdija mund të ekzistojë në shkallë të ndryshme dhe jo vetëm si një gjendje "po" ose "jo".
Ndërkohë, teoria e Predictive Processing sugjeron se truri ndërton vazhdimisht parashikime për botën dhe i korrigjon ato në bazë të informacionit që merr nga shqisat. Disa neuroshkencëtarë mendojnë se vetë vetëdija mund të jetë rezultat i këtij procesi të vazhdueshëm.
A mund të shfaqet vetëdija spontanisht?
Një nga hipotezat më interesante është ajo e emergjencës.
Asnjë neuron i vetëm nuk është i vetëdijshëm.
Por rreth 86 miliardë neurone, të lidhura në një rrjet jashtëzakonisht kompleks, krijojnë përvojën njerëzore të vetëdijes.
Disa studiues pyesin nëse, në një nivel të caktuar kompleksiteti, edhe një sistem artificial mund të zhvillojë veti të reja që nuk janë programuar drejtpërdrejt.
Të tjerë mbeten skeptikë dhe argumentojnë se rritja e fuqisë llogaritëse nuk mjafton për të krijuar vetëdije.
Dy arkitektura rrënjësisht të ndryshme
Një nga dallimet më të mëdha mes trurit dhe kompjuterëve modernë qëndron te mënyra se si përpunojnë dhe ruajnë informacionin.
Në një kompjuter tradicional, këto funksione janë të ndara fizikisht. Procesori (CPU ose GPU) kryen llogaritjet, ndërsa kujtesa (RAM) dhe disku (SSD/HDD) shërbejnë për ruajtjen e të dhënave. Çdo operacion kërkon transferimin e vazhdueshëm të informacionit midis këtyre komponentëve.
Truri funksionon krejt ndryshe.
Çdo neuron nuk është vetëm një "procesor", por edhe një njësi ruajtjeje. Lidhjet midis neuroneve – sinapset – forcohen ose dobësohen me kalimin e kohës dhe pikërisht aty ruhen kujtimet dhe përvoja. Me fjalë të tjera, truri llogarit dhe ruan informacionin në të njëjtën arkitekturë, pa pasur nevojë për ndarje mes "procesorit" dhe "hard diskut".
Ky koncept njihet si memory-compute co-location, ndërsa kompjuterët klasikë bazohen në arkitekturën von Neumann, ku përpunimi dhe memoria janë të ndara. Kjo krijon të ashtuquajturin "von Neumann bottleneck", një kufizim që ngadalëson sistemin sepse të dhënat duhet të lëvizin vazhdimisht mes procesorit dhe memories.
Shumë studiues besojnë se kjo është një nga arsyet pse truri është jashtëzakonisht efikas. Ai konsumon vetëm rreth 20 vat energji – afërsisht sa një llambë – ndërsa qendrat moderne të të dhënave që trajnojnë modelet më të avancuara të AI-së kërkojnë megavatë energji.
Pikërisht për këtë arsye, po zhvillohet një brez i ri teknologjish të quajtura kompjuterë neuromorfikë, të cilët synojnë të imitojnë mënyrën se si truri kombinon përpunimin dhe ruajtjen e informacionit në të njëjtin rrjet.
A është truri thjesht një kompjuter biologjik?
Një grup studiuesish argumenton se truri është në thelb një sistem përpunimi informacioni dhe se, nëse riprodhohet arkitektura e tij funksionale, vetëdija mund të shfaqet edhe në një makinë.
Të tjerë besojnë se biologjia luan një rol të pazëvendësueshëm dhe se vetëdija mund të varet nga procese biokimike ose mekanizma që ende nuk i kuptojmë plotësisht.
Deri tani nuk ekziston asnjë provë përfundimtare që mbështet njërën apo tjetrën teori.
Si do ta kuptonim nëse një AI do të ishte e vetëdijshme?
Edhe nëse një sistem artificial do të bëhej i vetëdijshëm, shkencëtarët mund të mos ishin në gjendje ta vërtetonin.
Ndryshe nga inteligjenca, vetëdija nuk ka një test objektiv.
Sot ne mund të masim aftësinë e një modeli për të arsyetuar, për të planifikuar apo për të zgjidhur probleme, por nuk mund të masim nëse ai përjeton diçka.
Kjo krijon një paradoks:
Një AI mund të pretendojë se është e vetëdijshme pa qenë e tillë, ose mund të jetë vërtet e vetëdijshme pa pasur asnjë mënyrë për ta provuar.
Pse kompanitë e AI-së po punësojnë filozofë?
Pyetja nuk është më vetëm filozofike.
Kompanitë më të mëdha të inteligjencës artificiale po punësojnë filozofë, neuroshkencëtarë, psikologë dhe ekspertë të shkencave njohëse për të kuptuar më mirë natyrën e inteligjencës dhe të vetëdijes.
Qëllimi nuk është vetëm krijimi i sistemeve më të zgjuara, por edhe më të besueshme, më të sigurta dhe më të afta për të arsyetuar në mënyrë të qëndrueshme.
Misteri më i madh i shkencës
Pavarësisht dekadave të kërkimeve, askush ende nuk e di se si aktiviteti elektrik dhe kimik i trurit shndërrohet në përvojën subjektive që ne e quajmë vetëdije.
Është e mundur që vetëdija të jetë një pronë që lind nga kompleksiteti i mjaftueshëm i përpunimit të informacionit. Është po aq e mundur që ajo të kërkojë procese biologjike që makinat nuk mund t'i riprodhojnë.
Ose ndoshta njerëzimi ende nuk ka zbuluar teorinë që do ta shpjegojë këtë fenomen.
Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje mund të mos përcaktojë vetëm të ardhmen e inteligjencës artificiale, por edhe mënyrën se si ne e kuptojmë vetveten.
Operacioni “Shkarkimi”: Nga nënshkrimet te lufta për narrativën
Në politikën moderne, betejat për pushtet nuk zhvillohen më vetëm në mbledhjet e kryesive, kuvendeve partiake apo korridoret e institucioneve. Ato zhvillohen paralelisht edhe në hapësirën mediatike. Perceptimi publik është bërë po aq i rëndësishëm sa edhe rezultati i vetë procesit politik.
Pikërisht për këtë arsye, fushata e nënshkrimeve brenda LDK-së nuk po mbetet vetëm një proces organizativ i brendshëm. Ajo është shndërruar në një ngjarje të përditshme mediatike. Çdo raportim për numrin e nënshkrimeve, çdo deklaratë e një zyrtari, çdo emër që përmendet si mbështetës apo kundërshtar i nismës dhe çdo takim i interpretuar politikisht kontribuon në ndërtimin e një narrative që, me kalimin e kohës, mund të bëhet më e rëndësishme sesa vetë faktet.
Mediat kanë një rol të pazëvendësueshëm në një demokraci. Është detyrë e tyre të raportojnë për zhvillimet që lidhen me një nga partitë më të mëdha të vendit, sidomos kur ato mund të kenë ndikim në stabilitetin politik dhe institucional. Transparenca është në interes të publikut dhe askush nuk mund ta kontestojë këtë rol.
Megjithatë, historia politike ka treguar se raportimi i vazhdueshëm mund të ndikojë edhe në vetë rrjedhën e ngjarjeve. Kur një proces i brendshëm mbulohet çdo ditë me zhvillime të reja, krijohet një ndjenjë urgjence dhe përshkallëzimi. Aktorët politikë fillojnë të reagojnë jo vetëm ndaj kolegëve të tyre, por edhe ndaj titujve të lajmeve, analizave televizive, komenteve në rrjetet sociale dhe perceptimit të krijuar në opinionin publik.
Në këto rrethana, çdo nënshkrim i ri nuk shihet vetëm si një akt statutor, por si një fitore simbolike. Çdo deklaratë interpretohet si një lëvizje strategjike. Çdo heshtje lexohet si pozicionim politik. Gradualisht, dinamika e konfliktit nuk udhëhiqet më vetëm nga procedurat e partisë, por edhe nga ritmi i ciklit mediatik.
Ekziston edhe një rrezik tjetër. Kur për javë apo muaj të tërë diskutohet pothuajse ekskluzivisht për konfliktin e brendshëm, qytetarët fillojnë ta identifikojnë partinë jo me programin e saj, alternativën qeverisëse apo vizionin politik, por me krizën e saj të brendshme. Në atë moment, dëmi nuk është më vetëm organizativ; ai bëhet reputacional.
Historia politike, në Kosovë dhe më gjerë, ka treguar se partitë rrallë dëmtohen vetëm nga kundërshtarët. Shpesh ato dobësohen kur konflikti i brendshëm zgjatet aq shumë, sa bëhet tema e vetme për të cilën flitet. Në ato raste, edhe kur kriza përfundon, perceptimi publik mbetet për një kohë të gjatë.
Prandaj, sfida e LDK-së nuk është vetëm të menaxhojë dallimet politike brenda saj. Sfida është të mos lejojë që debati për lidershipin të errësojë identitetin politik të partisë. Sepse në fund, qytetarët nuk votojnë vetëm mbi bazën e asaj që ndodh në sallat e mbledhjeve; ata votojnë edhe mbi bazën e perceptimit që krijohet çdo ditë në hapësirën publike.
Kur për ta ndëshkuar kryetarin je gati ta fundosësh edhe LDK-në
Nëse nesër në Kuvend del për votim një kandidat i LDK-së për President të Republikës, të rreshtuarit kundër kreut aktual të LDK-së duhet t’ia shtrojnë vetes dy pyetje: Deri ku janë të gatshëm të shkojnë për ta luftuar kryetarin e partisë? Dhe sa duhet të jesh i çmendur që, për ta rrëzuar kryetarin, të mos votosh kandidatin e partisë tënde për President?
Mosmarrëveshjet e brendshme janë normale në çdo parti demokratike. Ambiciet personale gjithashtu. Por ekziston një vijë që nuk duhet kaluar: momenti kur dëshira për të dëmtuar udhëheqjen bëhet më e madhe sesa interesi për të forcuar vetë LDK-në.
Një President nga LDK nuk është pronë e një kryetari. Nuk është mandat i një grupi. Është një arritje institucionale e të gjithë partisë dhe e elektoratit që e ka votuar.
A është më e rëndësishme të rrëzohet kryetari sesa të ngrihet pesha institucionale e partisë?
Nëse dikush është i gatshëm ta sakrifikojë këtë vetëm sepse nuk pajtohet me udhëheqjen aktuale, atëherë nuk po ndëshkon kryetarin. Po ndëshkon LDK-në.
Në politikë, kundërshtimi ka kuptim kur ofron një alternativë më të mirë. Por të refuzosh mundësinë që partia jote të marrë postin më të lartë kushtetues vetëm për të fituar një betejë të brendshme është një logjikë që vështirë se mund t'u shpjegohet votuesve.
Në politikë ekziston një dallim i madh mes opozitës ndaj një lideri dhe opozitës ndaj interesit të partisë. Kur këto dyja ngatërrohen, dëmi nuk i bëhet vetëm një individi. I bëhet gjithë subjektit politik.
Nëse nesër ekziston mundësia reale që LDK të ketë Presidentin e Republikës, atëherë secili deputet i saj duhet të pyesë veten: kujt po i shërben refuzimi?
Nëse një marrëveshje i jep LDK-së këtë post, refuzimi nuk do të ishte fitore politike. Do të ishte refuzim i mundësisë më të madhe që partia ka pasur prej vitesh për të ushtruar ndikim në një nga institucionet më të rëndësishme të vendit.
Askush nuk kërkon që LDK të heqë dorë nga identiteti i saj politik apo nga e drejta për të qenë opozitë. Por nëse një marrëveshje i jep mundësinë të ketë Presidentin e Republikës, atëherë refuzimi i saj për shkak të përçarjeve të brendshme do të ishte vetësabotim politik.
Në fund, kryetarët ndryshojnë, fraksionet vijnë e shkojnë, por institucionet mbeten. Dhe nëse LDK humbet mundësinë për të marrë një nga postet më të larta të shtetit vetëm për të fituar një betejë të brendshme, humbësi më i madh nuk do të ishte udhëheqja e saj, por vetë LDK-ja.
LDK hap derën e dialogut: Abdixhiku konfirmon takimin me Kurtin
Kryetari i Lidhjes Demokratike të Kosovës (LDK), Lumir Abdixhiku, ka konfirmuar se do t'i përgjigjet pozitivisht ftesës së kryeministrit në detyrë dhe kryetarit të Lëvizjes Vetëvendosje, Albin Kurti, për një takim në kuadër të konsultimeve për formimin e institucioneve të reja të vendit.
Deklarata u bë pas mbledhjes së Kryesisë së LDK-së, e para që nga certifikimi i rezultateve të zgjedhjeve nga Komisioni Qendror i Zgjedhjeve.
Abdixhiku tha se ka pranuar një ftesë zyrtare për takim në formatin "1+1", ndërsa sqaroi se data do të caktohet nga ekipet e dy partive.
"Do t'i përgjigjemi pozitivisht kësaj ftese. Ky do të jetë takimi i parë dhe më pas do të zhvillojmë takime edhe me drejtuesit e partive të tjera parlamentare për të kuptuar qëndrimet dhe pozicionet e tyre," deklaroi ai.
Sipas Abdixhikut, ky është komunikimi i parë zyrtar ndërmjet LDK-së dhe Vetëvendosjes pas zgjedhjeve.
Në fjalën e tij, ai bëri të ditur se Kryesia e LDK-së ka vlerësuar angazhimin e strukturave të partisë, kandidatëve dhe rezultatin e arritur në zgjedhje, duke falënderuar të gjithë aktivistët për punën e bërë gjatë fushatës.
Abdixhiku ritheksoi se LDK mbetet e gatshme të kontribuojë në formimin e institucioneve të reja, por vetëm mbi bazën e parimeve të saj politike.
"Duam një proces gjithëpërfshirës të ndërtimit të institucioneve, me balancë ndërmjet pushteteve dhe respektim të parimeve që përfaqësojmë," u shpreh ai.
I pyetur për zhvillimet e brendshme në LDK dhe kërkesat për mbajtjen e një Kuvendi të Jashtëzakonshëm, Abdixhiku tha se procedurat statutare janë të qarta dhe se, nëse një e treta e delegatëve paraqesin kërkesë, kuvendi do të thirret menjëherë.
Ai theksoi se nuk synon të qëndrojë në krye të partisë me çdo kusht.
"Ne nuk qëndrojmë me forcë. Vullneti i anëtarësisë është ai që vendos. Misioni ynë është ta bëjmë LDK-në më të fortë se sa e kemi gjetur," deklaroi ai.
Sa i përket analizës së rezultatit zgjedhor, Abdixhiku tha se procesi ka nisur dhe do të jetë i detajuar, ndërsa përfundimet do të publikohen nga sekretariati i partisë.
Në pyetjet lidhur me zgjedhjen e presidentit, ai nuk dha emra konkretë, por paralajmëroi se fillimisht duhet të zhvillohen takimet me partitë politike dhe më pas organet e LDK-së do të marrin vendimet përkatëse.
Në fund, Abdixhiku theksoi se Kosova nuk duhet të përballet sërish me zgjedhje të reja.
"Nuk ka kuptim që vendi të shkojë përsëri në zgjedhje pas vetëm pak muajsh. Do të hyjmë në bisedime me vullnet të mirë, por duke mbrojtur parimet tona dhe interesin e Republikës së Kosovës," përfundoi ai.
OKB: Investimet botërore përqendrohen te AI, çipat dhe energjia
Investimet globale po zhvendosen me ritëm drejt inteligjencës artificiale dhe teknologjive strategjike, ndërsa raporti i UNCTAD paralajmëron se shumë ekonomi në zhvillim rrezikojnë të mbeten pas.
Investimet e huaja direkte (FDI) në nivel global u rritën me 6% gjatë vitit 2025, duke arritur në 1.624 trilionë dollarë, por rimëkëmbja mbetet e brishtë dhe e pabarabartë, sipas raportit World Investment Report 2026: International Investment in a Turbulent Era, të publikuar nga Konferenca e Kombeve të Bashkuara për Tregti dhe Zhvillim (UNCTAD).
Raporti thekson se rritja e investimeve nuk është shpërndarë në mënyrë të barabartë. Ekonomitë e zhvilluara regjistruan një rritje prej 11%, ndërsa ekonomitë në zhvillim vetëm 2%, duke reflektuar një zhvendosje të kapitalit drejt vendeve që ofrojnë kapacitete teknologjike, politika industriale dhe siguri më të madhe ekonomike.
UNCTAD vëren se investimet ndërkombëtare nuk udhëhiqen më vetëm nga kostot e ulëta të prodhimit, por gjithnjë e më shumë nga konkurrenca për teknologji, inteligjencën artificiale dhe sigurinë e zinxhirëve të furnizimit.
AI po bëhet motori kryesor i investimeve
Sipas raportit, pjesa më e madhe e rritjes së projekteve të reja është nxitur nga investimet në qendrat e të dhënave (data centres), të ndjekura nga gjysmëpërçuesit, nafta dhe gazi, si dhe infrastruktura e lidhur me ekonominë dixhitale.
Në të kundërt, sektorë tradicionalë si prodhimi industrial, infrastruktura klasike dhe energjia e rinovueshme kanë shënuar ngadalësim ose rënie të aktivitetit investues.
Investimet po përqendrohen në pak vende
Raporti tregon se 20 ekonomitë kryesore pritëse përthithën mbi 80% të investimeve të huaja direkte në botë.
Shtetet e Bashkuara mbetën destinacioni më i madh me 277 miliardë dollarë investime hyrëse, të ndjekura nga Singapori, Hong Kongu, Kina dhe Brazili. India, Meksika dhe Emiratet e Bashkuara Arabe vazhduan gjithashtu të tërhiqnin investime të konsiderueshme, veçanërisht në teknologji dhe prodhim.
Vendet në zhvillim përballen me sfida
Megjithëse investimet në vendet më pak të zhvilluara u rritën me 21%, UNCTAD thekson se ato mbeten të përqendruara në një numër të vogël ekonomish dhe kryesisht në vende të pasura me burime natyrore.
Organizata paralajmëron se shumë vende në zhvillim rrezikojnë të mbeten jashtë valës së re të investimeve nëse nuk investojnë në infrastrukturë, aftësi profesionale, teknologji dhe politika që rrisin konkurrueshmërinë.
FDI mbetet burimi kryesor i kapitalit
Sipas raportit, investimet e huaja direkte përbëjnë rreth 50% të financimit të jashtëm për ekonomitë në zhvillim, duke mbetur burimi më i rëndësishëm i kapitalit për zhvillim.
UNCTAD nënvizon se përfitimet e FDI nuk kufizohen vetëm te kapitali financiar, por përfshijnë edhe transferimin e teknologjisë, krijimin e vendeve të punës, zhvillimin e aftësive dhe integrimin në zinxhirët globalë të vlerës.
Perspektiva mbetet e pasigurt
Raporti paralajmëron se viti 2026 pritet të karakterizohet nga pasiguri të vazhdueshme për shkak të tensioneve gjeopolitike, konflikteve, fragmentimit të tregtisë ndërkombëtare, kostove të larta të financimit dhe rritjes së çmimeve të energjisë.
Sipas UNCTAD, këta faktorë mund të frenojnë investimet e reja dhe të shtyjnë kompanitë shumëkombëshe të vonojnë ose rishikojnë planet e tyre të zgjerimit ndërkombëtar.
Raporti arrin në përfundimin se ekonomia botërore po hyn në një fazë të re, ku investimet do të përcaktohen gjithnjë e më shumë nga inteligjenca artificiale, teknologjitë strategjike dhe siguria ekonomike, duke ndryshuar mënyrën se si kompanitë dhe shtetet konkurrojnë për kapitalin global.
Skicë eseistike për romanin “Lëkura e gurit”
Kur shkrimtari shkruan, çlirohet nga vdekja, kur guri ndërron lëkurën, ndërrohen epokat.Kritika në fillimet e saj në lashtësi është quajtur dialog në mes shkrimtarit dhe dëgjuesit, mësuesit dhe masës përballë. (Epikteti).Leksikologjia e të shkruarit të fjalive, të cilat marrin fund pas pike, por në të vërtetë ato ringjallen në kuptimin e morfologjisë etnike e të hapësirës Arbëni pa grafema, me mbamendje fantastike për ambientin tmerrues në kushtet e “jetës së gjallë”, si mençuri hyjnore.Hapat e para drejt urtësisë-dituri janë më të mundimshmit, sepse shpirtrat tanë të dobët e kokëfortë i tremben mundimit, (pa pasë garanci absolute për shpërblim të sëpanjohurës).Teksa ecën përpara, rritet vendosmëria edhe vetë edukimi bëhet gjithnjë më i lehtë, andaj, si rrjedhojë, është e vështirë të veprosh kundër vetvetes.Falë përkushtimit ngulmues ndaj spastrimit të qenies tonë prej besimeve të paqena, shkrimtari bëhet gjithnjë më i afërt për ta anashkaluar frikën false, pështjellimin e vet në dashurinë e vetëqenies krijuese, që karakterizon shkrimtarin apo artin e tij të shkruarit, si dukuri unike që është edhe universale. Në këtë rrjedh qëmtuesi i së bukurës apo i së madhërishmes, nuk përpiqet më që të duket ose të shtiret se po duket mirë para tjerëve…Një ditë, nga ato të bukurat, shkrimtari Mehmetali Rexhepi ngulmoi se nuk i bënë më qefin turmës, por lexuesit të vet, i cili nuk loz rol sa është i madh në numra apo i vogël, ngaqë është lexuesi i shkrimtarit krijues. Pa dyshim, këtu përfundojnë të gjitha të vetëquajturat “izma” në çdo kohë dhe sistem. Pra krijuesi nuk ka, as nuk bënë kontratë me askënd për të shkruar me porosi, për të zënë vend në parlamentet deduktive të votës në masa.Andaj, lexuesi dhe krijuesi shkrimtar ndërthurin morinë e përsosmërisë së marrëdhënieve që sjellin kënaqësi, pa përdorë fjalorin (kritikën, kritikë estetike, kritikën letrare, kritikë etnike-filozofike këtë apo atë dinamik, që fare pak kuptohet e shumë e shumë fjalë të tjera, që enden si xixa të pamasë në kuptimin e edukatës së neuronit të leximit.Njëri ndër mendimtarët dhe gjuhëtarët më të mëdhenj të këtij shekulli Chomski thotë: se kritika e çfarëdo lloji të shkruhet, sido që të quhet ajo kritikë nuk mundet, as që ka mund kurrë të hapë apo të ri-projektojë laboratorin e shkrimtarit krijues.Në lagjen e kësaj urtësie-dije të shkrimit, lëvrues të thellë, për botëkuptimin tim si lexues, janë Teki Dervishi me ”Lulepjeshkat e dashurisë”, Beqir Musliu me “Familjen e Shenjtë” dhe Mehmetali Rexhepi po thuaj në tërë opusin e vet shkruar për artin e madh, siç thotë Kadare, duke ikur nga çdo kontratë kolektive e detyrim kolektiv brenda laboratorit të universit të vet krijues.Romani Lëkura e gurit është shkruar jo si formë e çfarëdo përcaktimi apo rregulli estetik – teorik letrar, që e para-përkufizojnë teoritë e kritikës letrare, skemat e ndryshme si module-provë, por është i njëllojti me rrugën në galaktikën e universit krijues.Dark to dark në anglishte është thënie e kopjuar nga latinët e moçëm tenebris in tenebris, që nënkupton hyjninë e kuptimit, e errëta në errësirë shumë shtresore për dukurinë e urtësisë-dijës së qenies njerëzore, përsosmëria e pa pikë-fillimi dhe e pa pikë-mbarimi.Të gjithë kapitujt dhe kryetitujt e kësaj proze të romanit janë përvojë në segmente të dijës nga thellësia e errët e vuajtjes, kënaqësisë dhe lumturisë, mu sikur pikat e shiut, që deri sa përplasen në tokë quhen pika shiu e pastaj janë ujë i lumit, i detit apo oqeanit, janë masë në tërësinë e vet lehtë të shpjegueshme.Pra te romani Lëkura e gurit kur thellohemi brenda kësaj forme të leximit, na bënë kohën e gjithëkohshme të pamatshme nga e errëta në errësirë.Krye-personazhi Moti është koha si perandori e fundit e mendjes; personazhi Vijorja vazhdimësi e papërfunduar e dashurisë në pasqyrën rrugë e quajtur kohë.E kaluara mund të lexohet në çdo rrathë të drurit e të trurit… Po çka mund të lexohet në Lëkurën e gurit: koha si rrugë universi për popujt e vegjël që kanë dalë në mes plasash të perandorive të mëdha njerëzore e jo njerëzore-barbare, si ngulitje pa pikëmbështetje të saktë si në kaptinat e Lëkurës së gurit pa shkronja, pa shenja, ku vetëm krijuesi përsosmërisht me zanoret e gjuhës sonë, që nga kënga me dorë mbi krah deri tek magjia e polifonisë së pashterur shpirtërore e popullit tonë e mban ison, “ngulitje apo civilizim që për saktësi quhet qytetnim në pellgun e Ilirikut, në aortën Arbrit, në mes të shekujve kur ndahet interpretimi bizantin i zanoreve Ilire të pa grafema.”Personazhin e dytësorit në segmente kuptimore nga një pikë fillimi deri te pikë fillimi tjetër e bëjnë prozë të dendur, në kuptimin kuantik përtej vrimës së zezë intelektuale në kozmosin e ideales.Proza e thurur në sekuenca te romani Lëkura e gurit në sy të paparë, të copëzuar, të ndarë, në fakt është tërësia e mbështjell filozofike Rreth Boshtit kurrizor ATË-DHE-DASHURI.Mehmetali Rexhepi ruan integritetin e vet krijues të idealistit larg kritikës. Përse? E ruan vetëm për lexuesin e vet të artit të madh.
Autori i këtij interpretimi, Hajdar Paçarada, sjell perspektivën e një intelektuali shumëdimensional, ku ndërthuren përvoja inxhinierike, ndjeshmëria artistike dhe reflektimi filozofik, duke i dhënë analizës një thellësi të veçantë.
GPC: Modeli që gjeneron lëvizje ashtu si ChatGPT gjeneron tekst
Një zhvillim i ri në fushën e inteligjencës artificiale mund të ndryshojë rrënjësisht mënyrën se si trajnohen robotët dhe personazhet virtualë. Studiuesit kanë prezantuar Generative Pretrained Controllers (GPC), një model që mëson lëvizjen duke përdorur të njëjtin parim që qëndron pas modeleve të mëdha gjuhësore si ChatGPT.
Në konferencën SIGGRAPH 2026 prezantohet një qasje krejtësisht e re ndaj kontrollit motorik: në vend që robotët të trajnohen veçmas për të ecur, vrapuar, kërcyer apo ngjitur shkallë, një model i vetëm mëson të gjitha këto aftësi njëkohësisht nga një koleksion gjigant lëvizjesh.
Procesi nis me miliona shembuj të lëvizjeve njerëzore dhe shtazore. Këto të dhëna nuk ruhen si animacione tradicionale, por shndërrohen në një "gjuhë të lëvizjes", ku çdo segment përfaqësohet nga një token, njësoj si fjalët në një model gjuhësor.
Më pas hyn në lojë një transformer i ngjashëm me GPT. Në vend që të parashikojë fjalën e ardhshme në një fjali, ai parashikon lëvizjen e ardhshme të trupit. Duke përsëritur këtë proces miliarda herë gjatë trajnimit, modeli ndërton një kuptim të ekuilibrit, koordinimit, ritmit, momentit dhe mënyrës se si pjesët e trupit bashkëveprojnë për të krijuar lëvizje natyrale.
Kur modeli vendoset në një simulator fizik, tokenët e gjeneruar përkthehen në komanda që kontrollojnë nyjet e trupit. Personazhi virtual nuk riprodhon thjesht një animacion të regjistruar, por merr vendime në kohë reale. Nëse rrëshqet, shtyhet ose përballet me një pengesë të papritur, sistemi gjeneron vazhdimisht lëvizje të reja për të rikuperuar ekuilibrin.
Një nga risitë më të rëndësishme është se GPC nuk ka nevojë të ritrajnohet nga e para për çdo detyrë të re. Duke përdorur një teknikë të quajtur Conditional Low-rank Adaptation (CoLA), studiuesit arrijnë ta përshtatin modelin për detyra të ndryshme duke shtuar më pak se një për qind parametra të rinj. Kjo ul ndjeshëm kohën dhe koston e zhvillimit të sistemeve të reja.
Sipas autorëve, modeli arrin 99.98% sukses në riprodhimin e lëvizjeve nga korpusi i trajnimit, ndërsa demonstron edhe sjellje që nuk janë programuar drejtpërdrejt, si rikuperimi pas një rrëzimi ose reagimi ndaj shtytjeve të papritura.
Nëse kjo qasje konfirmohet në aplikime të gjera, ajo mund të shënojë për robotikën të njëjtin moment që modelet e mëdha gjuhësore sollën për përpunimin e gjuhës natyrore: kalimin nga modele të specializuara për një detyrë të vetme drejt një modeli të vetëm themelor që mund të përshtatet për dhjetëra apo qindra përdorime të ndryshme, nga robotët humanoidë dhe automjetet autonome deri te videolojërat, efektet vizuale dhe simulimet shkencore.
MRI dhe CT përballë një sfide të re? Midjourney prezanton skanimin 60-sekondësh
Kompania Midjourney, e njohur globalisht për gjenerimin e imazheve me inteligjencë artificiale, ka njoftuar një zgjerim të papritur në sektorin e teknologjisë mjekësore me krijimin e divizionit të ri Midjourney Medical dhe prezantimin e pajisjes së parë harduerike të kompanisë – Midjourney Scanner.
Sipas kompanisë, pajisja përdor një metodë të re të quajtur Ultrasonic CT, e cila kombinon dhjetëra sensorë ultrasonikë dhe përpunim me fuqi të lartë kompjuterike për të krijuar një hartë tredimensionale të trupit në rreth 60 sekonda, pa përdorur rrezatim apo fusha të fuqishme magnetike. Përdoruesi zbret në një rezervuar me ujë ku një unazë sensorësh kryen skanimin nga shumë kënde njëkohësisht.
Midjourney thotë se synimi afatgjatë është ta bëjë imazherinë e avancuar po aq të zakonshme sa një vizitë në spa. Për këtë arsye kompania planifikon hapjen e Midjourney Spa në San Francisco në fund të vitit 2027, ku përveç saunave, pishinave dhe zonave të mirëqenies do të instalohen 10 skanerë të këtij lloji. Objektivi është vendosja e rreth 50,000 skanerëve në mbarë botën deri në vitin 2031, me potencial për të kryer deri në 1 miliard skanime në muaj.
Në fazën fillestare, sistemi është projektuar për përdorime të kategorisë wellness dhe për krijimin e hartave të përbërjes së trupit, jo për diagnoza mjekësore. Kompania deklaron se do të punojë me autoritetet rregullatore për të zgjeruar gradualisht aftësitë diagnostikuese të teknologjisë.
Aktualisht, ekzaminimet e plota të trupit janë zakonisht procese që kërkojnë kohë dhe pajisje të specializuara. Një rezonancë magnetike (MRI) e gjithë trupit mund të zgjasë nga 45 deri në 90 minuta, ndërsa në disa raste edhe më gjatë, në varësi të protokollit dhe numrit të zonave që ekzaminohen. Tomografia kompjuterike (CT) është shumë më e shpejtë në kryerjen e skanimit, por përdor rrezatim jonizues dhe zakonisht nuk rekomandohet për kontrolle të shpeshta parandaluese.
Nëse teknologjia e Midjourney arrin të përmbushë premtimet e saj, ajo synon të reduktojë kohën e një skanimi të plotë të trupit në rreth 60 sekonda, duke përdorur ultratinguj në vend të rrezatimit ose fushave të fuqishme magnetike.
Nisma përfaqëson një nga zgjerimet më të pazakonta të një kompanie të inteligjencës artificiale, duke e zhvendosur Midjourney nga krijimi i imazheve gjenerative drejt zhvillimit të teknologjive për kujdesin shëndetësor. Nëse projekti arrin të vërtetojë premtimet e tij përmes studimeve klinike dhe miratimeve rregullatore, ai mund të ndryshojë mënyrën se si realizohen skanimet parandaluese në të ardhmen.
Meta dhe EssilorLuxottica sjellin syze të reja inteligjente
Meta dhe EssilorLuxottica kanë prezantuar një linjë të re syzesh inteligjente të pajisura me inteligjencë artificiale, duke synuar ta bëjnë teknologjinë më të përballueshme dhe më të integruar në jetën e përditshme të përdoruesve.
Modelet e reja nisin me çmim prej 299 dollarësh dhe vijnë në disa stile të ndryshme, përfshirë korniza drejtkëndëshe dhe modele ovale të zhvilluara në bashkëpunim me Kylie Jenner. Ndryshe nga gjeneratat e mëparshme, syzet e reja nuk mbajnë markat Ray-Ban apo Oakley, megjithëse prodhohen nga EssilorLuxottica.
Pajisjet përfshijnë kamera, mikrofonë dhe altoparlantë të integruar, duke u mundësuar përdoruesve të realizojnë foto dhe video, të kryejnë telefonata dhe të ndërveprojnë me asistentin Meta AI pa përdorimin e duarve. Inteligjenca artificiale mund të analizojë mjedisin përreth, të ndihmojë me navigimin, përkthimet në kohë reale dhe t’u përgjigjet pyetjeve bazuar në atë që sheh përdoruesi.
Sipas Meta-s, këto janë pajisjet e para që debutuan me modelin e ri të inteligjencës artificiale “Muse Spark”, të zhvilluar nga laboratorët e saj të avancuar të AI-së. Kompania e konsideron këtë hap si pjesë të vizionit për “inteligjencën personale”, ku AI-ja shoqëron përdoruesin gjatë gjithë ditës përmes pajisjeve të veshshme.
Lansimi vjen në një kohë kur konkurrenca në tregun e syzeve inteligjente po intensifikohet, me kompani të mëdha teknologjike si Apple, Google dhe Snap që po investojnë gjithashtu në produkte të ngjashme. Megjithatë, Meta mbetet lider i tregut global të syzeve inteligjente.