Art
E hënë, 19 tetor 2026
Kulturë · Art · Ngjarje
Gjykata përjashton Inteligjencën Artificiale nga e drejta e autorit
Rritja e shpejtë e inteligjencës artificiale ka ngritur pyetje themelore ligjore mbi krijimtarinë dhe pronësinë. Një nga testet më të rëndësishme juridike mbi këto çështje doli nga rasti Thaler v. Perlmutter, i cili shqyrtoi nëse një vepër arti e krijuar tërësisht nga inteligjenca artificiale mund të përfitonte mbrojtje të së drejtës së autorit në Shtetet e Bashkuara.
Në qendër të mosmarrëveshjes ishte Stephen Thaler, një shpikës nga Misuri, i cili zhvilloi një sistem IA të quajtur Creativity Machine. Në vitin 2019, Thaler aplikoi për mbrojtje autoriale për një vepër digjitale të titulluar “A Recent Entrance to Paradise”. Në aplikimin e tij pranë United States Copyright Office, ai e listoi vetë inteligjencën artificiale si autoren e veprës dhe e identifikoi veten vetëm si pronar të sistemit që e kishte prodhuar atë.
Zyra e të Drejtës së Autorit e refuzoi kërkesën, duke deklaruar se ligji amerikan mbron vetëm veprat e krijuara nga autorë njerëzorë. Thaler e kundërshtoi vendimin në gjykatë federale, duke argumentuar se mohimi i mbrojtjes për veprat e gjeneruara nga IA bie ndesh me realitetin modern teknologjik dhe mund të dekurajojë inovacionin.
Çështja përfundimisht arriti në United States Court of Appeals for the District of Columbia Circuit, e cila në mars 2025 dha një vendim historik. Gjykata mbështeti vendimin e Zyrës së të Drejtës së Autorit dhe konfirmoi se, sipas Copyright Act of 1976, autorësia kërkon një krijues njerëzor.
Gjykata theksoi se struktura e ligjit amerikan për të drejtën e autorit supozon që autorët janë qenie njerëzore. Shumë dispozita të ligjit i referohen karakteristikave që i përkasin vetëm njerëzve, si jetëgjatësia, trashëgimtarët, shtetësia dhe aftësia për të nënshkruar dokumente ligjore.
Mbrojtja e së drejtës së autorit, për shembull, zgjat për gjithë jetën e autorit plus 70 vjet një koncept që qartazi nënkupton një cikël jetësor njerëzor.
Gjyqtarët theksuan gjithashtu se historikisht makineritë janë trajtuar si mjete në duart e krijuesve njerëzorë, dhe jo si krijues më vete. Kamera, kompjuterët dhe programet softuerike mund të ndihmojnë në prodhimin e veprave, por ligji ia atribuon autorësinë personit që drejton ose kontrollon procesin krijues.Në rastin e Thaler, problemi ishte se aplikimi deklaronte shprehimisht se vepra ishte krijuar në mënyrë autonome nga IA, pa asnjë kontribut krijues njerëzor. Për shkak të këtij pranimi, gjykata arriti në përfundimin se vepra nuk përmbushte përkufizimin ligjor të autorësisë.
Kufijtë e vendimit
Është e rëndësishme të theksohet se vendimi nuk deklaroi se veprat e krijuara me ndihmën e inteligjencës artificiale nuk mund të mbrohen kurrë nga e drejta e autorit. Përkundrazi, gjykata sqaroi se mbrojtja mund të zbatohet kur një njeri luan një rol krijues domethënës, edhe nëse përdoren mjete të IA-së për të gjeneruar rezultatin përfundimtar.Ky dallim është bërë thelbësor në kuadrin ligjor në zhvillim rreth sistemeve gjeneruese të IA-së që përdoren nga artistë, dizajnerë, shkrimtarë dhe regjisorë.
Një pikë kthese për ligjin mbi IA-në
Rasti Thaler konsiderohet gjerësisht si vendimi i parë i madh në nivel apeli që trajton statusin ligjor të artit të gjeneruar nga inteligjenca artificiale. Ai përforcoi një parim që aktualisht përcakton politikën e së drejtës së autorit në SHBA: autorësia njerëzore mbetet themeli i mbrojtjes së pronësisë intelektuale.
Megjithatë, politikëbërësit dhe studiuesit e së drejtës pranojnë se çështja është larg të qenit e mbyllur. Ndërsa sistemet e IA-së bëhen gjithnjë e më të avancuara dhe të afta për të prodhuar vepra krijuese gjithnjë e më të sofistikuara, ligjvënësit mund të detyrohen në të ardhmen të rishqyrtojnë mënyrën se si duhet të përshtatet e drejta e pronësisë intelektuale.
Për momentin, mesazhi nga gjykatat është i qartë: inteligjenca artificiale mund të ndihmojë në krijimin e artit, muzikës dhe letërsisë, por sipas ligjit aktual amerikan, vetëm njerëzit mund të njihen si autorë.
Në qendër të mosmarrëveshjes ishte Stephen Thaler, një shpikës nga Misuri, i cili zhvilloi një sistem IA të quajtur Creativity Machine. Në vitin 2019, Thaler aplikoi për mbrojtje autoriale për një vepër digjitale të titulluar “A Recent Entrance to Paradise”. Në aplikimin e tij pranë United States Copyright Office, ai e listoi vetë inteligjencën artificiale si autoren e veprës dhe e identifikoi veten vetëm si pronar të sistemit që e kishte prodhuar atë.
Zyra e të Drejtës së Autorit e refuzoi kërkesën, duke deklaruar se ligji amerikan mbron vetëm veprat e krijuara nga autorë njerëzorë. Thaler e kundërshtoi vendimin në gjykatë federale, duke argumentuar se mohimi i mbrojtjes për veprat e gjeneruara nga IA bie ndesh me realitetin modern teknologjik dhe mund të dekurajojë inovacionin.
Çështja përfundimisht arriti në United States Court of Appeals for the District of Columbia Circuit, e cila në mars 2025 dha një vendim historik. Gjykata mbështeti vendimin e Zyrës së të Drejtës së Autorit dhe konfirmoi se, sipas Copyright Act of 1976, autorësia kërkon një krijues njerëzor.
Gjykata theksoi se struktura e ligjit amerikan për të drejtën e autorit supozon që autorët janë qenie njerëzore. Shumë dispozita të ligjit i referohen karakteristikave që i përkasin vetëm njerëzve, si jetëgjatësia, trashëgimtarët, shtetësia dhe aftësia për të nënshkruar dokumente ligjore.
Mbrojtja e së drejtës së autorit, për shembull, zgjat për gjithë jetën e autorit plus 70 vjet një koncept që qartazi nënkupton një cikël jetësor njerëzor.
Gjyqtarët theksuan gjithashtu se historikisht makineritë janë trajtuar si mjete në duart e krijuesve njerëzorë, dhe jo si krijues më vete. Kamera, kompjuterët dhe programet softuerike mund të ndihmojnë në prodhimin e veprave, por ligji ia atribuon autorësinë personit që drejton ose kontrollon procesin krijues.Në rastin e Thaler, problemi ishte se aplikimi deklaronte shprehimisht se vepra ishte krijuar në mënyrë autonome nga IA, pa asnjë kontribut krijues njerëzor. Për shkak të këtij pranimi, gjykata arriti në përfundimin se vepra nuk përmbushte përkufizimin ligjor të autorësisë.
Kufijtë e vendimit
Është e rëndësishme të theksohet se vendimi nuk deklaroi se veprat e krijuara me ndihmën e inteligjencës artificiale nuk mund të mbrohen kurrë nga e drejta e autorit. Përkundrazi, gjykata sqaroi se mbrojtja mund të zbatohet kur një njeri luan një rol krijues domethënës, edhe nëse përdoren mjete të IA-së për të gjeneruar rezultatin përfundimtar.Ky dallim është bërë thelbësor në kuadrin ligjor në zhvillim rreth sistemeve gjeneruese të IA-së që përdoren nga artistë, dizajnerë, shkrimtarë dhe regjisorë.
Një pikë kthese për ligjin mbi IA-në
Rasti Thaler konsiderohet gjerësisht si vendimi i parë i madh në nivel apeli që trajton statusin ligjor të artit të gjeneruar nga inteligjenca artificiale. Ai përforcoi një parim që aktualisht përcakton politikën e së drejtës së autorit në SHBA: autorësia njerëzore mbetet themeli i mbrojtjes së pronësisë intelektuale.
Megjithatë, politikëbërësit dhe studiuesit e së drejtës pranojnë se çështja është larg të qenit e mbyllur. Ndërsa sistemet e IA-së bëhen gjithnjë e më të avancuara dhe të afta për të prodhuar vepra krijuese gjithnjë e më të sofistikuara, ligjvënësit mund të detyrohen në të ardhmen të rishqyrtojnë mënyrën se si duhet të përshtatet e drejta e pronësisë intelektuale.
Për momentin, mesazhi nga gjykatat është i qartë: inteligjenca artificiale mund të ndihmojë në krijimin e artit, muzikës dhe letërsisë, por sipas ligjit aktual amerikan, vetëm njerëzit mund të njihen si autorë.
Ad space
Dasma e Dua Lipës, e kthyer në art nga David Sims
Fotografitë zyrtare të dasmës së këngëtares shqiptaro-britanike Dua Lipa me aktorin britanik Callum Turner kanë tërhequr vëmendje në mbarë botën, jo vetëm për shkak të profilit të lartë të çiftit, por edhe për mënyrën artistike me të cilën është dokumentuar ngjarja.
Pas objektivit qëndron David Sims, një nga fotografët më të njohur dhe më me ndikim në industrinë globale të modës. I njohur për stilin e tij minimalist, përdorimin e dritës natyrale dhe aftësinë për të kapur emocione autentike, Sims ka krijuar një seri fotografish që tejkalojnë formatin tradicional të albumit të dasmës.
Fotot e publikuara nga çifti pas ceremonisë dhe festimeve në Sicili paraqesin momente intime, spontane dhe elegante. Në vend të pozave formale dhe kompozimeve klasike, fotografi britanik ka zgjedhur një qasje më të afërt me fotografinë editoriale, duke krijuar imazhe që ngjajnë me faqet e një reviste mode.
Një nga elementet më të spikatura të këtyre fotografive është balanca mes luksit dhe natyrshmërisë. Edhe pse bëhet fjalë për një nga dasmat më të përfolura të vitit, fokusi nuk vendoset te spektakli apo madhështia e ceremonisë, por te lidhja mes çiftit dhe atmosfera e momentit. Kjo qasje i jep fotografive një karakter të përjetshëm dhe emocional.
David Sims ka ndërtuar reputacionin e tij gjatë dekadave të fundit përmes bashkëpunimeve me markat më prestigjioze të modës dhe revistat më të rëndësishme ndërkombëtare. Punimet e tij njihen për thjeshtësinë vizuale, kompozimin e kujdesshëm dhe aftësinë për të rrëfyer histori përmes një imazhi të vetëm. Pikërisht këto elemente janë të dukshme edhe në fotografitë e dasmës së Dua Lipës.
Përmes lentes së Sims, ceremonia martesore shndërrohet në një rrëfim vizual ku moda, arti dhe emocionet personale ndërthuren në mënyrë harmonike. Çdo fotografi duket e menduar me kujdes, por njëkohësisht ruan spontanitetin dhe natyrshmërinë e çastit.
Rezultati është një koleksion imazhesh që dokumenton jo vetëm një ditë të rëndësishme në jetën e çiftit, por edhe një moment estetik që ka tërhequr vëmendjen e publikut dhe mediave ndërkombëtare. Në një kohë kur shumë fotografi të eventeve të famshme konsumohen shpejt në rrjetet sociale, puna e David Sims arrin të krijojë diçka më të qëndrueshme: një seri pamjesh që i afrohen më shumë artit sesa dokumentimit të thjeshtë të një ngjarjeje.
Dasma e Dua Lipës mund të jetë një histori dashurie, por përmes syrit të David Sims ajo shndërrohet edhe në një vepër vizuale që dëshmon fuqinë e fotografisë për të kapur jo vetëm atë që ndodh, por edhe ndjenjën që mbetet pas.
Pas objektivit qëndron David Sims, një nga fotografët më të njohur dhe më me ndikim në industrinë globale të modës. I njohur për stilin e tij minimalist, përdorimin e dritës natyrale dhe aftësinë për të kapur emocione autentike, Sims ka krijuar një seri fotografish që tejkalojnë formatin tradicional të albumit të dasmës.
Fotot e publikuara nga çifti pas ceremonisë dhe festimeve në Sicili paraqesin momente intime, spontane dhe elegante. Në vend të pozave formale dhe kompozimeve klasike, fotografi britanik ka zgjedhur një qasje më të afërt me fotografinë editoriale, duke krijuar imazhe që ngjajnë me faqet e një reviste mode.
Një nga elementet më të spikatura të këtyre fotografive është balanca mes luksit dhe natyrshmërisë. Edhe pse bëhet fjalë për një nga dasmat më të përfolura të vitit, fokusi nuk vendoset te spektakli apo madhështia e ceremonisë, por te lidhja mes çiftit dhe atmosfera e momentit. Kjo qasje i jep fotografive një karakter të përjetshëm dhe emocional.
David Sims ka ndërtuar reputacionin e tij gjatë dekadave të fundit përmes bashkëpunimeve me markat më prestigjioze të modës dhe revistat më të rëndësishme ndërkombëtare. Punimet e tij njihen për thjeshtësinë vizuale, kompozimin e kujdesshëm dhe aftësinë për të rrëfyer histori përmes një imazhi të vetëm. Pikërisht këto elemente janë të dukshme edhe në fotografitë e dasmës së Dua Lipës.
Përmes lentes së Sims, ceremonia martesore shndërrohet në një rrëfim vizual ku moda, arti dhe emocionet personale ndërthuren në mënyrë harmonike. Çdo fotografi duket e menduar me kujdes, por njëkohësisht ruan spontanitetin dhe natyrshmërinë e çastit.
Rezultati është një koleksion imazhesh që dokumenton jo vetëm një ditë të rëndësishme në jetën e çiftit, por edhe një moment estetik që ka tërhequr vëmendjen e publikut dhe mediave ndërkombëtare. Në një kohë kur shumë fotografi të eventeve të famshme konsumohen shpejt në rrjetet sociale, puna e David Sims arrin të krijojë diçka më të qëndrueshme: një seri pamjesh që i afrohen më shumë artit sesa dokumentimit të thjeshtë të një ngjarjeje.
Dasma e Dua Lipës mund të jetë një histori dashurie, por përmes syrit të David Sims ajo shndërrohet edhe në një vepër vizuale që dëshmon fuqinë e fotografisë për të kapur jo vetëm atë që ndodh, por edhe ndjenjën që mbetet pas.